Trẻ bú xong quấy khóc, bụng sôi, xì hơi nhiều, đi phân xanh hoặc phân chua thường khiến cha mẹ nghĩ ngay đến bất dung nạp lactose. Thực tế, những biểu hiện tương tự cũng có thể gặp khi trẻ bị quá tải lactose.
Hai tình trạng đều liên quan đến quá trình tiêu hóa lactose nhưng cơ chế không giống nhau. Vì vậy, phân biệt quá tải lactose và bất dung nạp lactose rất quan trọng để lựa chọn cách chăm sóc phù hợp, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Quá tải lactose là gì?
Lactose là loại đường tự nhiên có trong sữa mẹ và nhiều loại sữa công thức. Sau khi vào ruột non, lactose cần enzyme lactase phân giải để cơ thể hấp thu.
Quá tải lactose xảy ra khi lượng lactose xuống ruột tại một thời điểm vượt quá khả năng xử lý hiện tại của hệ tiêu hóa. Phần lactose chưa được hấp thu tiếp tục xuống đại tràng, bị lên men, tạo khí và kéo nước vào lòng ruột. Trẻ có thể đầy hơi, sôi bụng, phân lỏng, xanh, chua hoặc nhiều bọt.
Ở trẻ bú mẹ, tình trạng này đôi khi liên quan đến nguồn sữa nhiều, trẻ bú nhanh, cữ bú ngắn hoặc cách đổi bên bú chưa phù hợp.
Bất dung nạp lactose là gì?
Bất dung nạp lactose xảy ra khi cơ thể không có đủ enzyme lactase để tiêu hóa lượng lactose trẻ ăn hoặc bú vào. Lactose không được phân giải đầy đủ sẽ xuống đại tràng và gây triệu chứng tiêu hóa.
Ở trẻ nhỏ, bất dung nạp lactose có thể xuất hiện thứ phát sau một số bệnh lý làm tổn thương niêm mạc ruột, chẳng hạn sau đợt tiêu chảy. Khi niêm mạc ruột hồi phục, khả năng tiêu hóa lactose có thể dần cải thiện.
Do đó, trẻ phân chua hoặc đầy hơi không đồng nghĩa với bất dung nạp lactose kéo dài và cũng không có nghĩa trẻ phải kiêng lactose lâu dài.
Phân biệt quá tải lactose và bất dung nạp lactose
Khác nhau về nguyên nhân
Với quá tải lactose, vấn đề chủ yếu là lượng lactose đi xuống đường ruột tại một thời điểm tương đối lớn so với khả năng xử lý của trẻ. Trẻ không nhất thiết bị thiếu lactase.
Trong khi đó, bất dung nạp lactose liên quan đến việc thiếu hoặc giảm hoạt động của enzyme lactase, khiến lactose không được tiêu hóa đầy đủ. Đây là khác biệt quan trọng để lựa chọn hướng xử lý.
Khác nhau về yếu tố liên quan
Quá tải lactose ở trẻ bú mẹ có thể liên quan đến cách bú, nguồn sữa của mẹ hoặc việc trẻ nhận lượng sữa lớn trong thời gian ngắn. Vì vậy, cần xem xét cả cách cho bú chứ không chỉ loại sữa.
Bất dung nạp lactose thứ phát có thể xuất hiện khi niêm mạc ruột bị ảnh hưởng sau bệnh lý tiêu hóa. Trẻ cần được đánh giá nguyên nhân và tình trạng phục hồi của đường ruột.
Khác nhau về cách xử lý
Nếu quá tải lactose liên quan đến chế độ bú, hướng xử lý có thể tập trung vào điều chỉnh cách cho bú và cách đổi bên phù hợp. Cha mẹ không nên tự vắt bỏ sữa đầu hoặc ngừng sữa mẹ.
Với bất dung nạp lactose, cách xử lý phụ thuộc nguyên nhân và mức độ thiếu lactase. Một số trường hợp có thể cần điều chỉnh lượng lactose trong chế độ ăn trong thời gian nhất định theo hướng dẫn của bác sĩ.
Có nên đổi sang sữa không lactose?
Không nên tự động đổi sữa chỉ vì trẻ đi phân chua, phân xanh hoặc nhiều bọt. Những biểu hiện này không đặc hiệu cho bất dung nạp lactose và có thể gặp trong nhiều vấn đề tiêu hóa khác.
Nếu trẻ đang bú mẹ, tự ngừng sữa mẹ hoặc cố loại bỏ lactose có thể làm thay đổi nguồn dinh dưỡng mà chưa giải quyết đúng nguyên nhân. Với trẻ dùng sữa công thức, cha mẹ cũng không nên liên tục đổi sữa.
Bác sĩ cần đánh giá triệu chứng, loại sữa trẻ đang dùng, khả năng tăng cân và tiền sử tiêu hóa trước khi quyết định có cần thay đổi chế độ sữa hay không.
Cha mẹ nên làm gì khi nghi trẻ gặp vấn đề với lactose?
Cha mẹ nên theo dõi số lần đi ngoài, tính chất phân, tình trạng đầy hơi, khả năng bú và cân nặng. Có thể chụp hình phân, ghi lại cữ bú hoặc loại sữa đang sử dụng để cung cấp cho bác sĩ. Không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, men tiêu hóa hay bổ sung lactase kéo dài khi chưa được hướng dẫn.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Nên đưa trẻ đi khám nếu phân lỏng, phân chua, nhiều bọt hoặc đầy hơi kéo dài và không cải thiện. Trẻ cần được khám sớm nếu bú kém, bỏ bú, nôn nhiều, sốt, phân có máu, đi ngoài liên tục, tiểu ít, mệt hoặc tăng cân kém.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến vấn đề khác ngoài quá tải lactose hay bất dung nạp lactose. Đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tiêu chảy nhiều lần có thể gây mất nước nhanh.
Phân biệt quá tải lactose và bất dung nạp lactose không nên chỉ dựa vào phân xanh, phân chua hay nhiều bọt. Bác sĩ cần xem xét tổng thể chế độ bú, triệu chứng tiêu hóa, tiền sử bệnh và quá trình tăng trưởng.
Hệ thống Phòng khám PTA cung cấp dịch vụ khám Nhi cho trẻ từ sơ sinh đến 16 tuổi, trong đó có các vấn đề đường tiêu hóa và dinh dưỡng. Trẻ được thăm khám và tư vấn dựa trên tình trạng cụ thể để tìm nguyên nhân phù hợp.
Nếu trẻ thường xuyên phân chua, phân xanh, nhiều bọt, đầy hơi, sôi bụng, quấy khóc sau bú hoặc tăng cân kém, cha mẹ có thể đưa con đến Hệ thống Phòng khám PTA để được bác sĩ đánh giá. Xác định đúng trẻ đang quá tải lactose, bất dung nạp lactose hay gặp vấn đề tiêu hóa khác sẽ giúp lựa chọn hướng chăm sóc phù hợp, tránh tự đổi sữa hoặc kiêng sữa không cần thiết.
