Phân chua do lactose thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khi lượng lactose trong sữa không được tiêu hóa hoặc hấp thu hoàn toàn. Tình trạng này có thể khiến trẻ đi ngoài phân lỏng, có bọt, đầy hơi, quấy khóc và ảnh hưởng đến tăng cân nếu kéo dài. Cha mẹ cần nhận biết đúng nguyên nhân để có hướng chăm sóc phù hợp.
Lactose là gì?
Lactose là một loại đường tự nhiên có nhiều trong sữa mẹ và các loại sữa công thức có nguồn gốc từ sữa động vật. Khi đi vào ruột non, lactose cần được enzyme lactase phân giải thành các loại đường đơn để cơ thể có thể hấp thu.
Nếu lượng enzyme lactase không đủ hoặc lượng lactose đi vào đường tiêu hóa vượt quá khả năng xử lý của cơ thể, một phần lactose sẽ không được tiêu hóa hoàn toàn. Lượng đường này tiếp tục di chuyển xuống đại tràng và bị các vi khuẩn đường ruột lên men.
Quá trình lên men tạo ra acid và khí. Đây chính là một trong những cơ chế khiến trẻ có thể xuất hiện phân chua, đầy bụng, sôi bụng và xì hơi nhiều.
Vì sao lactose khiến phân của trẻ có mùi chua?
Khi lactose xuống đại tràng mà chưa được hấp thu, hệ vi khuẩn đường ruột sẽ lên men lượng đường còn lại. Các sản phẩm được tạo thành trong quá trình này làm môi trường trong ruột có tính acid hơn, từ đó khiến phân có mùi chua đặc trưng.
Ngoài thay đổi mùi, phân của trẻ có thể lỏng hơn bình thường, nhiều nước hoặc xuất hiện bọt. Một số trẻ đi ngoài nhiều lần, hậu môn đỏ và dễ bị hăm do phân có tính acid.
Lượng khí sinh ra trong quá trình lên men cũng khiến trẻ dễ đầy hơi, bụng sôi, xì hơi nhiều hoặc quấy khóc sau khi bú. Nếu lactose tiếp tục không được hấp thu tốt trong thời gian dài, trẻ có nguy cơ bị ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và tăng cân.
Nguyên nhân gây phân chua do lactose ở trẻ
Có hai tình trạng cha mẹ thường dễ nhầm lẫn là bất dung nạp lactose và quá tải lactose.
Bất dung nạp lactose
Bất dung nạp lactose xảy ra khi cơ thể không có đủ enzyme lactase để tiêu hóa lượng lactose trẻ đưa vào. Ở trẻ nhỏ, tình trạng thiếu lactase thứ phát có thể xuất hiện sau một đợt tiêu chảy, viêm ruột hoặc tổn thương niêm mạc ruột.
Khi niêm mạc ruột chưa phục hồi hoàn toàn, khả năng sản xuất lactase có thể giảm tạm thời. Vì vậy, trẻ có thể xuất hiện phân chua, tiêu chảy hoặc đầy bụng dù trước đó vẫn tiêu hóa sữa bình thường.
Quá tải lactose
Quá tải lactose không hoàn toàn giống bất dung nạp lactose. Trong trường hợp này, trẻ vẫn có khả năng sản xuất lactase nhưng lượng lactose đi vào đường tiêu hóa tại một thời điểm có thể vượt quá khả năng xử lý.
Tình trạng này có thể gặp ở một số trẻ bú mẹ khi lượng sữa nhiều, trẻ bú chưa cân đối giữa các cữ hoặc thường xuyên đổi bên bú quá nhanh. Trẻ vẫn tăng trưởng nhưng có thể đi ngoài phân xanh vàng, nhiều bọt, mùi chua, bụng sôi và xì hơi nhiều.
Việc phân biệt hai tình trạng này rất quan trọng bởi cách điều chỉnh dinh dưỡng không giống nhau.
Dấu hiệu nhận biết trẻ có thể bị phân chua do lactose
Mùi chua của phân chỉ là một dấu hiệu gợi ý. Cha mẹ nên chú ý hơn nếu trẻ đồng thời xuất hiện nhiều biểu hiện như phân lỏng hoặc nhiều nước, có bọt, đi ngoài nhiều lần, bụng sôi, đầy hơi và xì hơi nhiều.
Một số trẻ quấy khóc hoặc khó chịu sau bú, vùng da quanh hậu môn dễ đỏ và hăm. Nếu tình trạng kéo dài, trẻ có thể bú kém, chậm tăng cân hoặc không đạt mức tăng trưởng như mong đợi.
Đặc biệt, nếu trẻ vừa trải qua một đợt tiêu chảy cấp rồi sau đó xuất hiện phân chua kéo dài, cha mẹ cần lưu ý khả năng bất dung nạp lactose thứ phát do niêm mạc ruột chưa hồi phục.
Phân chua có phải lúc nào cũng do lactose?
Không. Đây là điều phụ huynh cần đặc biệt lưu ý.
Mùi phân của trẻ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như độ tuổi, chế độ ăn, loại sữa, hệ vi sinh đường ruột và tình trạng tiêu hóa. Phân chua cũng có thể xuất hiện khi trẻ bị rối loạn hệ vi sinh, nhiễm khuẩn hoặc virus đường tiêu hóa, dị ứng đạm sữa bò hay một số vấn đề kém hấp thu khác.
Vì vậy, không thể chẩn đoán bất dung nạp lactose chỉ bằng cách quan sát màu sắc hay ngửi mùi phân. Bác sĩ cần đánh giá kết hợp tiền sử, chế độ bú, số lần đi ngoài, tốc độ tăng cân và các biểu hiện toàn thân của trẻ.
Phân biệt bất dung nạp lactose với dị ứng đạm sữa bò
Đây là hai vấn đề thường bị phụ huynh nhầm lẫn.
Bất dung nạp lactose liên quan đến khả năng tiêu hóa đường lactose và chủ yếu gây triệu chứng tại đường tiêu hóa như đầy hơi, tiêu chảy, phân chua và đau bụng.
Trong khi đó, dị ứng đạm sữa bò là phản ứng của hệ miễn dịch với protein có trong sữa bò. Ngoài các biểu hiện tiêu hóa, trẻ có thể xuất hiện triệu chứng ở da hoặc các cơ quan khác. Một số trường hợp có thể có nhầy hoặc máu trong phân.
Do cơ chế khác nhau, cách xử trí cũng khác nhau. Việc tự ý chuyển sang sữa không lactose chưa chắc giải quyết được vấn đề nếu nguyên nhân thực sự là dị ứng đạm sữa bò.
Trẻ bị phân chua do lactose phải làm sao?
Khi nhận thấy phân của trẻ có mùi chua, cha mẹ trước tiên nên quan sát toàn trạng thay vì vội vàng đổi sữa. Nếu trẻ vẫn bú tốt, chơi bình thường và tăng cân đều, có thể tiếp tục theo dõi thêm.
Với trẻ bú mẹ, không nên tự ý ngừng sữa mẹ vì nghi ngờ lactose. Trong nhiều trường hợp bất dung nạp lactose thứ phát, trẻ vẫn có thể tiếp tục bú mẹ trong quá trình niêm mạc ruột phục hồi.
Đối với trẻ dùng sữa công thức, việc chuyển sang sữa giảm lactose hoặc không lactose cần dựa trên đánh giá cụ thể. Không nên liên tục thay đổi nhiều loại sữa bởi điều này có thể khiến hệ tiêu hóa của trẻ khó thích nghi và gây khó khăn trong việc xác định nguyên nhân thực sự.
Nếu trẻ đi ngoài nhiều, cha mẹ cũng cần đặc biệt chú ý đến nguy cơ mất nước và đảm bảo chế độ dinh dưỡng phù hợp theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Khi nào trẻ đi ngoài phân chua cần đi khám?
Nếu phân chỉ hơi chua trong thời gian ngắn nhưng trẻ vẫn bú tốt, tăng cân và sinh hoạt bình thường, cha mẹ có thể tiếp tục theo dõi.
Ngược lại, nên đưa trẻ đi khám nếu tình trạng phân chua kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên, đặc biệt khi trẻ đi ngoài nhiều lần, phân lỏng nhiều nước, có nhầy hoặc máu, nôn nhiều, bú kém, bụng chướng, quấy khóc bất thường hoặc chậm tăng cân.
Các biểu hiện mất nước như môi khô, tiểu ít, mắt trũng, trẻ mệt hoặc li bì cũng là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế sớm.
Không nên tự điều trị phân chua chỉ dựa vào mùi phân
Sai lầm thường gặp của phụ huynh là thấy phân chua liền cho rằng trẻ “không hợp sữa”, sau đó tự đổi sang sữa không lactose, bổ sung men tiêu hóa hoặc loại bỏ một số thực phẩm khỏi chế độ ăn.
Trong khi đó, cùng một biểu hiện phân chua có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Điều quan trọng không phải chỉ làm cho phân hết mùi chua mà là xác định vì sao hệ tiêu hóa của trẻ xuất hiện tình trạng đó.
Đặc biệt với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển nhanh, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng không phù hợp có thể ảnh hưởng đến lượng năng lượng và dưỡng chất trẻ nhận được mỗi ngày.
Đưa trẻ khám tiêu hóa – dinh dưỡng tại Hệ thống Phòng khám PTA
Phân chua do lactose có thể chỉ là tình trạng tạm thời nhưng cũng có thể là dấu hiệu của bất dung nạp lactose, quá tải lactose hoặc một vấn đề tiêu hóa khác. Nếu trẻ đi ngoài phân chua kéo dài, đầy hơi, quấy khóc sau bú, tiêu chảy tái diễn hoặc chậm tăng cân, cha mẹ nên cho trẻ được thăm khám để xác định đúng nguyên nhân.
Hệ thống Phòng khám PTA cung cấp dịch vụ thăm khám Nhi khoa, các bệnh lý đường tiêu hóa và tư vấn dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ. Đội ngũ bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng tiêu hóa, chế độ ăn – bú và quá trình tăng trưởng của trẻ, từ đó tư vấn hướng chăm sóc và dinh dưỡng phù hợp.
Nếu con thường xuyên đi ngoài phân chua, đừng vội đổi sữa hay tự điều trị tại nhà. Hãy đưa trẻ đến Hệ thống Phòng khám PTA để được bác sĩ thăm khám, tìm đúng nguyên nhân và xây dựng hướng chăm sóc phù hợp, giúp con cải thiện tiêu hóa, hấp thu tốt và tăng trưởng khỏe mạnh.
