4 Dấu Hiệu Rối Loạn Lo Âu Chia Ly Ở Trẻ Em & Người Lớn

Rối loạn lo âu chia ly là nỗi sợ hãi mãnh liệt và dai dẳng khi phải xa cách người thân, không chỉ ảnh hưởng đến trẻ em mà cả người lớn, gây ra những xáo trộn đáng kể trong cuộc sống. Tại Phòng khám PTA, chúng tôi hiểu rằng việc nhận diện sớm các dấu hiệu của hội chứng lo âu xa cách này là chìa khóa để can thiệp kịp thời, giúp ổn định sức khỏe tâm thần và cảm xúc.

Rối loạn lo âu chia ly (Separation Anxiety Disorder) là gì?

Rối loạn lo âu chia ly là một tình trạng sức khỏe tâm thần đặc trưng bởi nỗi sợ hãi và lo lắng quá mức, không phù hợp với lứa tuổi phát triển, liên quan đến việc phải xa cách khỏi nhà hoặc những người có mối quan hệ gắn bó thân thiết (như cha mẹ, người chăm sóc).

Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5), đây không còn là một chẩn đoán chỉ dành riêng cho trẻ em và thanh thiếu niên. Các chuyên gia y tế đã nhận ra rằng người lớn cũng có thể trải qua nỗi sợ chia ly này, ảnh hưởng nghiêm trọng đến các mối quan hệ và khả năng làm việc.

Một đứa trẻ lo lắng khi mẹ đi làm là bình thường, nhưng một đứa trẻ từ chối đến trường trong nhiều tuần liền vì sợ mẹ không quay lại, hoặc một người lớn không thể đi công tác vì sợ có điều tồi tệ xảy ra với bạn đời ở nhà, đó là những biểu hiện cần được quan tâm. Kinh nghiệm thực tế từ các bệnh nhân tại PTA cho thấy, tình trạng này thường đi kèm với các vấn đề khác như rối loạn lo âu lan tỏa, gây ra một vòng luẩn quẩn khó thoát.

Xem thêm: Dấu hiệu trẻ bị tự kỷ nhẹ: hướng dẫn toàn diện cho cha mẹ

4 Dấu hiệu nhận biết rối loạn lo âu chia ly ở trẻ em và người lớn

Các dấu hiệu cốt lõi bao gồm nỗi lo sợ dai dẳng về việc người thân gặp hại, miễn cưỡng hoặc từ chối xa cách, các triệu chứng thể chất khi phải chia ly, và những cơn ác mộng liên quan đến sự xa cách.

Việc nhận biết các triệu chứng của lo âu ly biệt là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Những biểu hiện này có thể khác nhau giữa trẻ em và người lớn nhưng đều xoay quanh một chủ đề chung: nỗi sợ hãi tột độ khi phải xa rời những người thân yêu.

1. Nỗi lo lắng và sợ hãi tột độ về sự an toàn của người thân

Đây là dấu hiệu nhận biết cốt lõi nhất. Người bệnh luôn sống trong tâm trạng lo sợ rằng một điều gì đó khủng khiếp như tai nạn, bệnh tật, hoặc bị bắt cóc sẽ xảy ra với người thân khi họ không ở bên cạnh.

• Ở trẻ em: Trẻ có thể liên tục hỏi những câu như ‘Mẹ có quay lại không?’, ‘Bố đi làm có an toàn không?’. Trẻ có thể tưởng tượng ra những kịch bản tồi tệ và khóc lóc, bám riết lấy cha mẹ trước khi họ rời đi.
• Ở người lớn: Người lớn có thể liên tục gọi điện, nhắn tin để kiểm tra bạn đời hoặc con cái. Họ cảm thấy bất an, không thể tập trung vào công việc khi người thân không ở trong tầm mắt, luôn lo sợ về những thảm họa phi thực tế.

2. Hành vi né tránh và sự miễn cưỡng phải xa cách

Để đối phó với nỗi sợ, người bệnh sẽ tìm mọi cách để tránh phải một mình hoặc xa cách người thân. Hành vi này gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày.

• Ở trẻ em: Trẻ có thể từ chối đi học, không muốn đi ngủ một mình, không chịu ở lại nhà bạn bè hoặc tham gia các hoạt động ngoại khóa. Trẻ có thể bám chặt lấy cha mẹ, khóc lóc hoặc tỏ ra tức giận khi bị buộc phải chia ly.
• Ở người lớn: Người lớn có thể từ chối các cơ hội công việc đòi hỏi phải đi công tác, tránh ra ngoài một mình, hoặc kiểm soát quá mức lịch trình của con cái, bạn đời. Họ có thể cảm thấy mình là gánh nặng nhưng không thể kiểm soát được hành vi này, đôi khi dẫn đến các dạng rối loạn nhân cách phụ thuộc.

3. Các triệu chứng về thể chất khi sự chia ly xảy ra hoặc được dự báo

Nỗi lo lắng tâm lý thường biểu hiện ra bên ngoài thông qua các triệu chứng cơ thể. Đây là phản ứng của hệ thần kinh giao cảm trước một mối đe dọa (dù là tưởng tượng).

• Triệu chứng phổ biến: Đau đầu, đau bụng, buồn nôn, nôn mửa, tim đập nhanh, chóng mặt, khó thở. Ở trẻ em, các triệu chứng này thường xuất hiện vào buổi sáng trước khi đi học hoặc vào tối Chủ Nhật.
• Sự khác biệt: Các triệu chứng này có thật và gây khó chịu, nhưng chúng sẽ biến mất khi mối đe dọa chia ly được loại bỏ (ví dụ: cha mẹ đồng ý cho con nghỉ học). Đây là một điểm quan trọng để phân biệt với các bệnh lý thực thể khác.

4. Ác mộng và các vấn đề về giấc ngủ liên quan đến chủ đề chia ly

Nỗi sợ hãi ban ngày có thể xâm nhập vào giấc ngủ ban đêm, gây ra những giấc mơ đáng sợ và làm gián đoạn giấc ngủ.

Giấc mơ thường xoay quanh việc bị lạc, bị bỏ rơi, hoặc chứng kiến cảnh người thân gặp tai nạn. Trẻ có thể thức dậy la hét và tìm kiếm cha mẹ. Do sợ gặp ác mộng hoặc sợ hãi khi ở một mình trong bóng tối, cả trẻ em và người lớn đều có thể khó đi vào giấc ngủ. Trẻ em có thể đòi ngủ chung với cha mẹ, trong khi người lớn có thể cần bạn đời ở bên cạnh mới có thể ngủ được.

Nguyên nhân gây ra rối loạn lo âu chia ly là gì?

Không có một nguyên nhân duy nhất, mà là sự kết hợp của các yếu tố di truyền, sinh học thần kinh, tính cách cá nhân và các sự kiện căng thẳng trong cuộc sống.

Theo các bác sĩ tại PTA, việc tìm hiểu các yếu tố nguy cơ giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về tình trạng này.

Yếu tố nguy cơ	Mô tả chi tiết	Ví dụ minh họa
Di truyền và Gia đình	Nếu cha mẹ hoặc người thân trong gia đình có tiền sử mắc các chứng rối loạn lo âu, nguy cơ mắc bệnh ở con cái sẽ cao hơn.	Một đứa trẻ có mẹ bị rối loạn lo âu có thể học được cách phản ứng lo lắng với các tình huống mới.
Sự kiện Căng thẳng	Các sự kiện gây sang chấn như mất người thân, cha mẹ ly hôn, chuyển nhà, đổi trường, hoặc một trận ốm nặng có thể khởi phát nỗi sợ bị bỏ rơi.	Sau khi ông bà qua đời, một đứa trẻ trước đây độc lập bỗng trở nên bám riết lấy cha mẹ.
Tính cách và Khí chất	Những cá nhân có khí chất nhút nhát, hay lo lắng, hoặc có xu hướng ức chế hành vi từ nhỏ thường dễ bị ảnh hưởng hơn.	Một em bé luôn khóc khi gặp người lạ có thể có nguy cơ cao hơn khi lớn lên.
Sự gắn bó không an toàn	Sự chăm sóc không nhất quán hoặc sự bảo bọc quá mức của cha mẹ có thể khiến trẻ không phát triển được sự tự tin và khả năng tự lập.	Cha mẹ quá lo lắng cho sự an toàn của con có thể vô tình truyền tải thông điệp rằng thế giới bên ngoài rất nguy hiểm.

Phương pháp điều trị hiệu quả cho Rối loạn lo âu chia ly

Phương pháp điều trị chính và hiệu quả nhất là liệu pháp tâm lý, đặc biệt là Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT). Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc kết hợp với trị liệu.

Tin vui là rối loạn lo âu chia ly hoàn toàn có thể điều trị được. Việc can thiệp sớm sẽ giúp ngăn ngừa các vấn đề lâu dài như sự cô lập xã hội, thành tích học tập kém và nguy cơ phát triển các rối loạn tâm thần khác như trầm cảm tuổi dậy thì. Tại PTA, chúng tôi áp dụng một phác đồ điều trị toàn diện.

Liệu pháp Nhận thức Hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT)

CBT là phương pháp tiếp cận hàng đầu, giúp người bệnh xác định và thay đổi các kiểu suy nghĩ tiêu cực và hành vi né tránh đã duy trì nỗi sợ hãi.

• Phần nhận thức: Giúp trẻ và người lớn nhận ra rằng những suy nghĩ lo sợ của họ (ví dụ: ‘Mẹ sẽ gặp tai nạn’) là phi thực tế và học cách thay thế chúng bằng những suy nghĩ hợp lý hơn (‘Mẹ là người lái xe cẩn thận và mẹ sẽ về nhà an toàn’).
• Phần hành vi (Tiếp xúc dần dần): Chuyên gia tâm lý sẽ hướng dẫn người bệnh đối mặt với nỗi sợ chia ly một cách từ từ, có hệ thống. Bắt đầu từ những cuộc chia ly ngắn (ví dụ: mẹ sang phòng khác trong 5 phút) và tăng dần thời gian, mức độ khó cho đến khi họ có thể xử lý các cuộc chia ly lớn hơn (ví dụ: đi học cả ngày).

Xem thêm: Bệnh TIC là gì? Các dấu hiệu TIC ở trẻ em

Trị liệu gia đình và tư vấn cho cha mẹ

Vì lo âu chia ly ảnh hưởng đến cả gia đình, việc cha mẹ tham gia vào quá trình điều trị là vô cùng quan trọng. Các chuyên gia sẽ giúp cha mẹ hiểu về rối loạn lo âu, học cách phản ứng một cách bình tĩnh nhưng kiên định trước sự lo lắng của con, và thiết lập các quy tắc, kỳ vọng rõ ràng. Cha mẹ học cách khuyến khích sự độc lập thay vì vô tình củng cố hành vi né tránh.

Xem thêm: Dạy trẻ tự kỷ: 12 cách dạy trẻ tự kỷ hiệu quả tại nhà

Sử dụng thuốc (trong trường hợp cần thiết)

Đối với các trường hợp nặng, khi các triệu chứng lo âu cản trở nghiêm trọng đến khả năng tham gia trị liệu tâm lý, bác sĩ có thể kê đơn thuốc chống trầm cảm (như nhóm SSRIs) để giúp giảm mức độ lo lắng. Thuốc không phải là giải pháp độc lập mà thường được sử dụng như một công cụ hỗ trợ để liệu pháp tâm lý phát huy hiệu quả tốt nhất.

Kết Luận

Rối loạn lo âu chia ly không phải là một giai đoạn phát triển bình thường mà là một tình trạng y tế cần được can thiệp chuyên nghiệp. Việc nhận biết sớm 4 dấu hiệu chính – nỗi sợ về sự an toàn của người thân, hành vi né tránh, triệu chứng thể chất, và ác mộng về sự chia ly – là bước quan trọng nhất mà gia đình có thể làm. Tình trạng này có thể điều trị hiệu quả thông qua các phương pháp như liệu pháp nhận thức hành vi và sự hỗ trợ từ gia đình. Điều quan trọng nhất là không nên tự chẩn đoán hay xem nhẹ các triệu chứng. Việc đưa trẻ hoặc người thân đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị bởi các chuyên gia là con đường đúng đắn và cần thiết. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ, vì một tương lai không còn bị nỗi sợ chia ly ám ảnh là hoàn toàn có thể.

Nếu con bạn đang gặp những vấn đề trên hoặc muốn thăm khám sớm để biết trước tình trạng của con để kịp thời can thiệp hãy liên hệ với PTA ngay hôm nay để đặt lịch tư vấn trực tiếp.

Lưu ý: Các thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Để có được chẩn đoán chính xác và phương pháp điều trị tốt nhất, quý khách hàng, cha mẹ vui lòng liên hệ trực tiếp để được đội ngũ y bác sĩ tại phòng khám PTA thăm khám, chẩn đoán và đưa ra phác đồ điều trị chính xác nhất dựa trên tình trạng thực tế.